Twee stapels boeken en een opengeslagen boek erop

Aha-erlebnis

1 oktober 201910 - 15 minuten

Eens in je leven heb je een moment dat alle puzzelstukjes op hun plaats vallen en je eindelijk het grote geheel ziet. Ik ervoer zo’n ogenblik tijdens de Schrijfdag van Schrijven Magazine in Diemen.

Inleven
Tijdens mijn studiejaren aan de Schrijversvakschool hoorde ik steeds weer het commentaar dat ik me meer moest inleven in de personages. Varianten daarop waren dat ik ‘in het personage moest kruipen’ of ‘het personage moest worden, als het ware’. Dat is de essentie van literair schrijven hielden de docenten me voor.

Thuis achter mijn laptop leefde ik me in tot er zweetdruppels op mijn voorhoofd verschenen, ik roffelde in die staat op het toetsenbord en ik wekte het personage tot leven. Volledig tevreden stuurde ik mijn huiswerk voor die week op, om er tijdens de les achter te komen dat ik ‘de emoties bij de personages moest leggen’ en ‘subtieler moest zijn’. Eén docent schoot bijna uit haar slof: “Maar Sigrid, dit moet je nou ondertussen wel weten!”

Wat dan? Ik hád me toch ingeleefd tot de straaltjes over mijn rug liepen? Ik hád toch de emoties bij het personage gelegd? Wat werkte er dan niet? Steeds had ik het ongemakkelijke gevoel dat ik een geheim miste of het juist recht in het gezicht staarde en niet zag. Het knaagde. Ondertussen bleven mijn personages van bordkarton.

Narratief
“Elk personage heeft zijn eigen narratief,” zegt Ton Rozeman tijdens zijn workshop op de Schrijfdag in Diemen. “Met narratief bedoel ik door welke bril het personage naar de wereld kijkt.” Er gaan wat vingers omhoog. Dat is toch hetzelfde als het perspectief, wordt er gevraagd. Ja en nee. Aan de hand van het verhaal Carolina Beach van Kevin Canty laat Rozeman zien wat het verschil is. Het perspectief (de camera zo je wil) ligt bij de mannelijke hoofdpersoon die een eindje wandelt met een vrouw op wie hij verliefd is. Ze heeft kanker. 

Beide personages kijken naar de wereld vanuit hun eigen verzameling ideeën, opvoeding, geslacht, tegenslagen, successen, milieu, vooroordelen, voorkeuren, pijn en verwachtingen: hun eigen narratief. Het verhaal dat ze zichzelf vertellen over zichzelf. In Carolina Beach zegt de vrouw op een gegeven moment tegen de man: “Ik wil niet dat ze medelijden met me hebben.” Dit is

Lamp in de vorm van een opengeslagen boek

haar narratief, ze wil geen medelijden. De man kijkt op dat ogenblik weg, hij heeft namelijk wél medelijden. Dat is zijn narratief: hij ziet de dood om haar heen, maar mag het van zichzelf niet zien. Het perspectief, de camera, is het hele verhaal, dus ook tijdens de dialogen bij de man. Via hem leert de lezer iets over het innerlijk van de vrouw. Een narratief staat dus los van een perspectief.

„ Elk personage heeft zijn eigen narratief ” - Ton Rozeman

Beschouwen
Aha! Al die tijd miste ik in de adviezen van de Schrijversvakschool het onderscheid dat je kunt maken tussen perspectief en ‘in je personage zitten’. Ik zag het perspectief als een neutrale instelling, een camera zonder gevoel. Als je in een hij-perspectief schrijft, kun je dus alleen neutrale beschrijvingen gebruiken, vond ik; registreren en niet interpreteren. Het narratief daarentegen is allesbehalve neutraal, het is juist de inkleuring van de wereld door de ogen van het personage. Hij handelt en gedraagt zich naar het verhaal dat hij zichzelf vertelt. En die handelingen en gedragingen kun je gewoon met een camera vastleggen, geen probleem. En je kunt zelfs - dat is het mooie van literatuur - de camera in zijn hoofd plaatsen en zijn gedachten optekenen.

Ik hóéf me dus helemaal niet in te leven of het personage te worden. Ik kan gewoon doen wat ik al heel mijn leven bijna automatisch doe: mensen observeren. Kijken naar hoe ze lopen, hoe ze kijken, wat ze zeggen, hoe ze klinken, waaraan ze zitten te friemelen, waar ze boos over worden of sentimenteel door raken. Al die kleine hints, subtiele lichaamshoudingen, trekjes naast de mond, uitgespuwde woorden of ingehouden adem tonen mij het narratief van een persoon. In dit beschouwen blink ik uit, dus het enige wat ik hoef te doen is te gaan zitten en te kijken naar mijn personages.

Wat een opluchting!

Delen op FaceBook Delen op LinkedIn Delen op Twitter